انشاءالله رحمتی با تبیین دیدگاه‌های افلاطون تا سنت حکمی و عرفانی اسلام، فراموشی انسان مدرن را بحرانی هستی‌شناختی دانست که راه برون‌رفت از آن، بازشناسی حقیقت وجودی انسان است.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری مهر، به همت مجمع فلاسفه ایران و با مشارکت شهر فلسفه ایران، نشست «هستی‌شناسی یاد و فراموشی» عصر روز گذشته، ۲۱ مهرماه، با حضور انشاءالله رحمتی، رئیس بنیاد علمی و فرهنگی بوعلی سینا، و حکمت‌الله ملاصالحی، استاد پیشکسوت باستان‌شناسی دانشگاه تهران، برگزار شد.
در این نشست، انشاءالله رحمتی با اشاره به اهمیت موضوع یاد و فراموشی در جهان معاصر، بحث خود را در سه محور کلی صورت‌بندی کرد: نخست، تبیین اهمیت مسئله فراموشی در روزگار کنونی؛ دوم، بررسی روایت یونانی از یادآوری با تکیه بر اندیشه افلاطون؛ و سوم، تبیین روایت اسلامی و جایگاه آن در سنت حکمی و عرفانی.
وی در آغاز سخنان خود، با اشاره به ازسرگیری نشست‌های مجمع فلاسفه ایران، انتخاب موضوع یاد و فراموشی را معنادار دانست و اظهار کرد که سخنانش را باید در مقام تکمله‌ای بر مباحث مطرح‌شده از سوی حکمت‌الله ملاصالحی در نظر گرفت.
فراموشی انسان مدرن؛ از بحران فردی تا فراموشی جمعی
رحمتی با بیان اینکه انسان به اعتبار وجود انسانی خود همواره با مسئله فراموشی مواجه بوده است، اظهار کرد: برخی مفسران، واژه انسان را با مفهوم نسیان و فراموشی مرتبط دانسته‌اند. فارغ از بحث ریشه‌شناختی این واژه، فراموشی را می‌توان یکی از وجوه بنیادین وضعیت انسانی دانست؛ زیرا انسان ممکن است حقیقتی را که زمانی با آن آشنا بوده است، از یاد ببرد و به‌تدریج وضعیت کنونی خود را تمام حقیقت زندگی تصور کند.
وی برای توضیح این وضعیت به رساله «حی بن یقظان» و به‌ویژه «رسالة‌الطیر» ابن‌سینا اشاره کرد و گفت: در روایت ابن‌سینا، انسان به پرندگانی تشبیه می‌شود که گرفتار دام شده‌اند. این پرندگان پیش‌تر در باغ‌ها و بوستان‌ها زندگی می‌کردند، اما پس از گرفتارشدن، به‌تدریج خاطره زندگی پیشین خود را از دست می‌دهند و وضعیت اسارت برایشان به قاعده طبیعی زندگی تبدیل می‌شود. آنان چنان به شرایط موجود خو می‌گیرند که گویی اساساً زندگی چیزی جز همین وضعیت نیست.
به گفته وی، این روایت تصویری از وضعیت انسان ارائه می‌دهد که در آن، فراموشی حقیقت پیشین خویش، به پذیرش وضع موجود به‌عنوان تمام واقعیت می‌انجامد. بااین‌حال، در روایت ابن‌سینا امکان یادآوری همچنان وجود دارد؛ زیرا مشاهده پرندگانی که از دام رهایی یافته‌اند، خاطره آزادی را در دیگران زنده می‌کند و میل به رهایی را در آنان برمی‌انگیزد.
رئیس بنیاد علمی و فرهنگی بوعلی سینا افزود: مسئله انسان صرفاً این نیست که چیزی را فراموش می‌کند، بلکه این است که آیا امکان بازگشت به حقیقتی که از یاد برده است، همچنان برای او وجود دارد یا خیر. در روایت ابن‌سینا، یادآوری می‌تواند زمینه رهایی را فراهم کند؛ به‌گونه‌ای که انسان، با وجود حضور در همین جهان، دیگر خود را به وضعیت اسارت محدود نمی‌بیند.
وی با تفکیک فراموشی فردی از فراموشی جمعی تصریح کرد: در فراموشی فردی، ممکن است شخصی حقیقتی را از یاد ببرد، اما دیگرانی وجود دارند که آن را به خاطر دارند و می‌توانند زمینه یادآوری را برای او فراهم کنند. مشکل انسان مدرن این است که گویی با نوعی فراموشی جمعی مواجه شده‌ایم؛ وضعیتی که در آن، نه‌تنها فرد حقیقتی را از یاد برده، بلکه زیرساخت‌های فکری و فلسفی لازم برای یادآوری آن حقیقت نیز تضعیف شده‌اند.
رحمتی این وضعیت را به انسانی تشبیه کرد که در اثر آسیب حافظه، گذشته خود را از دست داده است و حتی در صورت تمایل، امکان بازسازی آن را به‌سادگی ندارد. به تعبیر وی، بحران انسان معاصر از این جهت حادتر است که مسئله فقط بی‌توجهی یا بی‌میلی به یادآوری نیست، بلکه چارچوب‌های نظری و متافیزیکی‌ای که در گذشته امکان این یادآوری را فراهم می‌کردند، دیگر در متن زندگی فکری او حضور مؤثری ندارند.
فلسفه مدرن و فراموشی زیرساخت‌های متافیزیکی
این استاد فلسفه با اشاره به جایگاه سوژه در فلسفه جدید بیان کرد: در بسیاری از صورت‌بندی‌های فلسفی مدرن، انسان به‌مثابه سوژه‌ای خودبنیاد در نظر گرفته می‌شود که نقطه عزیمت شناخت و اندیشه او، خود اوست. در چنین چارچوبی، امکان ارتباط با حقیقتی فراتر از وضعیت کنونی انسان و یادآوری نسبت او با آن حقیقت، به مسئله‌ای دشوار تبدیل می‌شود.
وی با اشاره به مفهوم «پرتاب‌شدگی» در اندیشه مارتین هایدگر توضیح داد: هایدگر از انسان به‌عنوان موجودی پرتاب‌شده به جهان سخن می‌گوید. این تعبیر، از حیث مبانی فلسفی، با تصویری که در سنت دینی از هبوط انسان ارائه می‌شود، تفاوت دارد. در مفهوم هبوط، سخن از نسبتی پیشین و مبدأیی است که انسان از آن فاصله گرفته است؛ اما مفهوم پرتاب‌شدگی، به‌خودی‌خود، چنین روایت متافیزیکی مشخصی از مبدأ انسان در اختیار ما قرار نمی‌دهد.
رحمتی افزود: اگر قرار باشد انسان امروز حقیقت وجودی خود را به یاد آورد، نمی‌توان کار را صرفاً با توصیه‌های اخلاقی و معنوی آغاز کرد. پیش از آن باید به مبانی متافیزیکی‌ای پرداخت که امکان چنین یادآوری‌ای را فراهم می‌کنند. این مبانی ممکن است در تاریخ فلسفه مطالعه شوند، اما مسئله اصلی آن است که آیا همچنان در مقام فلسفه زندگی ما حضور دارند یا صرفاً به موضوعاتی تاریخی تبدیل شده‌اند.
وی با تأکید بر اهمیت این تمایز خاطرنشان کرد: هنگامی که متافیزیکِ پشتیبان یادآوری از زندگی فکری انسان کنار گذاشته شود، سخن گفتن از یاد و فراموشی نیز معنای دیگری پیدا می‌کند. در این وضعیت، یادآوری ممکن است به موضوعی روان‌شناختی یا آموزشی تقلیل یابد، درحالی‌که مسئله اصلی، نسبت انسان با حقیقت وجودی خویش است.
افلاطون و نظریه یادآوری، معرفت به‌مثابه بازشناسی حقیقت
رحمتی در ادامه، با اشاره به دیدگاه هانری کربن درباره سرنوشت افلاطون‌گرایی در غرب، اظهار کرد: کربن معتقد است که پس از افلاطونیان کمبریج در قرن هفدهم، افلاطون‌گرایی در مواجهه با فلسفه دکارتی جایگاه پیشین خود را از دست داد. به روایت او، این تحول صرفاً به معنای تغییر یک نظریه فلسفی نبود، بلکه به فراموش‌شدن نوعی متافیزیک انجامید که نظریه معرفت آن بر یادآوری استوار بود.
وی با بیان اینکه نظریه یادآوری افلاطون از مهم‌ترین مبانی این سنت فکری است، توضیح داد: در این دیدگاه، معرفت صرفاً به معنای کسب اطلاعات تازه نیست؛ بلکه شناخت، به‌نحوی، بازگشت به حقیقتی است که نفس پیش‌تر با آن نسبتی داشته است. بر این اساس، آموزش و گفت‌وگو وظیفه دارند زمینه ظهور و فعلیت‌یافتن این شناخت را فراهم کنند.
این پژوهشگر فلسفه با اشاره به تفاوت میان سه تلقی از چگونگی شکل‌گیری معرفت گفت: بر اساس یک دیدگاه، ذهن انسان همچون لوحی نانوشته است که تجربه‌ها بر آن نقش می‌بندند. در دیدگاهی دیگر، ذهن از قوه و استعدادی برخوردار است که در فرایند شناخت به فعلیت می‌رسد؛ رویکردی که می‌توان نمونه‌هایی از آن را در فلسفه ارسطویی و نظریه عقل در اندیشه ابن‌سینا مشاهده کرد. بااین‌حال، در نظریه افلاطونی یادآوری، مسئله صرفاً ثبت تجربه یا فعلیت‌یافتن یک استعداد ذهنی نیست، بلکه بازشناسی حقایقی است که نفس پیش‌تر با آنها آشنا بوده است.
رحمتی برای تبیین این دیدگاه به رساله «منون» افلاطون اشاره کرد؛ رساله‌ای که در آن، سقراط درباره چیستی فضیلت با منون گفت‌وگو می‌کند. در جریان گفت‌وگو، پاسخ‌های منون نقد می‌شوند، اما سقراط نیز مدعی نیست که پاسخ نهایی مسئله را از پیش در اختیار دارد. از همین‌جا پرسشی اساسی شکل می‌گیرد: اگر انسان از چیزی هیچ شناختی نداشته باشد، چگونه می‌تواند در جست‌وجوی آن برآید؟
وی با اشاره به آنچه در فلسفه با عنوان «پارادوکس منون» شناخته می‌شود، گفت: اگر انسان چیزی را کاملاً بشناسد، جست‌وجوی آن ظاهراً ضرورتی ندارد؛ و اگر هیچ شناختی از آن نداشته باشد، اساساً چگونه می‌تواند آن را جست‌وجو کند؟ افلاطون برای پاسخ به این مسئله، نظریه یادآوری را مطرح می‌کند. مطابق این نظریه، شناخت از نقطه صفر آغاز نمی‌شود، بلکه نوعی پیش‌آگاهی نسبت به حقیقت وجود دارد که در فرایند پرسش، گفت‌وگو و آموزش آشکار می‌شود.
رحمتی با اشاره به تشبیه سقراط به قابله افزود: سقراط نقش خود را به قابله‌ای تشبیه می‌کند که به تولد اندیشه کمک می‌کند. همان‌گونه که قابله کودک را به وجود نمی‌آورد، بلکه در تولد او یاری می‌رساند، سقراط نیز مدعی نیست که حقیقت را از بیرون به ذهن مخاطب وارد می‌کند؛ بلکه می‌کوشد به فعلیت‌یافتن شناختی کمک کند که امکان ظهور آن در مخاطب وجود دارد.
وی با اشاره به گفت‌وگوی سقراط با غلام جوان در رساله «منون» اظهار کرد: سقراط در این گفت‌وگو می‌کوشد نشان دهد که غلام، بدون دریافت آموزش مستقیم در ریاضی، می‌تواند از طریق پرسش و پاسخ به حل یک مسئله ریاضی برسد. افلاطون از این نمونه برای پشتیبانی از نظریه یادآوری بهره می‌گیرد؛ نظریه‌ای که بر اساس آن، معرفت را نمی‌توان صرفاً به انتقال اطلاعات از معلم به شاگرد فروکاست.
به گفته رحمتی، نظریه یادآوری در اندیشه افلاطون، افزون بر پیامدهای معرفت‌شناختی، به نتیجه‌ای انسان‌شناختی نیز می‌انجامد: نفس انسان پیش از زندگی کنونی نیز وجود داشته است. ازاین‌رو، معرفت با نوعی پیشینه وجودی پیوند می‌خورد و آموزش به فرایندی برای بازشناسی حقیقت تبدیل می‌شود.
تداوم سنت افلاطونی در سه سنت دینی
رئیس بنیاد علمی و فرهنگی بوعلی سینا با اشاره به تأثیر اندیشه افلاطون بر سنت‌های فکری یهودی، مسیحی و اسلامی گفت: افلاطون‌گرایی، با وجود تحولات گسترده تاریخ فلسفه، در صورت‌های مختلف در این سه سنت دینی تداوم یافته است. از فیلون اسکندرانی در سنت یهودی گرفته تا آگوستین در سنت مسیحی و چهره‌هایی چون ابن‌عربی، سهروردی و ملاصدرا در سنت اسلامی، می‌توان تأثیر این میراث را مشاهده کرد.
وی افزود: اهمیت این سنت در آن است که معرفت را با یادآوری حقیقتی ازلی پیوند می‌دهد. بر این مبنا، حکیم‌شدن صرفاً به معنای انباشتن اطلاعات یا آموختن مجموعه‌ای از گزاره‌ها نیست، بلکه مستلزم بازشناسی نسبتی است که انسان با حقیقت دارد.
رحمتی با اشاره به دیدگاه هانری کربن درباره تداوم افلاطون‌گرایی در ایران بیان کرد: کربن بر این باور است که افلاطون‌گرایی در غرب، پس از غلبه جریان‌های جدید فلسفی، بخش مهمی از جایگاه خود را از دست داد؛ اما سنت افلاطونی در ایران، در صورت‌های گوناگون حکمی، تداوم یافت. در اینجا، مقصود از افلاطون‌گرایی صرفاً پیروی مستقیم از آرای افلاطون نیست، بلکه نوعی نگرش متافیزیکی است که معرفت، وجود و سلوک انسانی را با یکدیگر پیوند می‌دهد.
آیه میثاق و بنیاد هستی‌شناختی یادآوری در اندیشه اسلامی
رحمتی در تبیین روایت اسلامی از یاد و فراموشی، به آیه میثاق در سوره اعراف اشاره کرد؛ آیه‌ای که در آن، خداوند از فرزندان آدم پیمان می‌گیرد و آنان به پروردگاری او گواهی می‌دهند.
وی با اشاره به عبارت قرآنی «أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُوا بَلَیٰ» اظهار کرد: آیه میثاق در سنت اسلامی صرفاً به‌عنوان یک تمثیل اخلاقی یا استعاره‌ای برای بیان مسئولیت انسان فهمیده نشده است؛ بلکه بسیاری از مفسران و حکیمان مسلمان آن را ناظر به واقعه‌ای حقیقی دانسته‌اند. بر اساس این تلقی، تاریخ انسان را نمی‌توان به حیات دنیوی و ساحت محسوس محدود کرد.
وی افزود: اگر انسان صرفاً در چارچوب جهان محسوس و زندگی دنیوی تعریف شود، سخن گفتن از پیمانی پیشین با خداوند، به دشواری قابل تبیین خواهد بود. اما در سنت اسلامی، عوالم وجود به عالم مُلک محدود نمی‌شوند و ساحت ملکوت نیز در فهم حقیقت انسان و جهان جایگاه دارد. از این منظر، آیه میثاق بخشی از مبانی متافیزیکی‌ای را شکل می‌دهد که امکان فهم یادآوری را در سنت اسلامی فراهم می‌کنند.
رحمتی با اشاره به تفاوت این نگرش با تلقی‌هایی که وجود انسان را به حیات دنیوی محدود می‌کنند، تصریح کرد: هنگامی که تمام واقعیت به جهان محسوس فروکاسته شود، نسبت انسان با هر حقیقتی فراتر از وضعیت کنونی‌اش دشوارتر فهمیده می‌شود. در مقابل، در سنت حکمی و عرفانی اسلام، انسان موجودی نیست که تمام حقیقت وجودی او در زندگی دنیوی خلاصه شده باشد.
وی تأکید کرد: آیه میثاق را می‌توان یکی از بنیادهای تاریخ قدسی در جهان اسلام دانست؛ تاریخی که در کنار تاریخ دنیوی و محسوس، از ساحتی فراتر از تجربه روزمره انسان حکایت می‌کند. چنین برداشتی، برای فهم یادآوری به معنای بازشناسی حقیقت وجودی انسان، اهمیتی اساسی دارد.
ازلیت نفس و پیامدهای وجودی آن در زندگی انسان
این استاد فلسفه در ادامه، به مسئله ازلیت نفس در سنت اسلامی پرداخت و گفت: مسئله ازلیت نفس در اندیشه حکمی و عرفانی مسلمانان، صرفاً موضوعی نظری در فلسفه یا الهیات نیست، بلکه پیامدهایی وجودی و عملی برای زندگی انسان دارد. اعتقاد به اینکه نفس انسان پیشینه‌ای فراتر از حیات دنیوی دارد، می‌تواند بر نحوه زیستن، انتخاب‌ها و نسبت انسان با جهان تأثیر بگذارد.
وی با اشاره به دو نمونه برجسته از این نگرش، یعنی «نی‌نامه» مولانا و رساله «غربت غربیه» سهروردی، اظهار کرد: در این آثار، مسئله غربت انسان از حقیقت خویش، به تجربه‌ای وجودی تبدیل می‌شود. انسان از مبدأیی فاصله گرفته و در وضعیتی قرار گرفته است که ممکن است حقیقت پیشین خود را از یاد ببرد؛ اما همین آگاهی از غربت، امکان بازگشت و بازیابی حقیقت را نیز در خود دارد.
رحمتی با اشاره به تصویر نی در مثنوی مولانا بیان کرد: نی‌نامه را می‌توان روایتی از جدایی و اشتیاق به بازگشت دانست؛ روایتی که در آن، صدای نی از غربت و دورافتادگی حکایت می‌کند. این غربت صرفاً احساس دلتنگی یا تجربه‌ای روان‌شناختی نیست، بلکه به نسبتی وجودی با مبدأ اشاره دارد.
وی در توضیح جایگاه این مسئله در اندیشه سهروردی افزود: در «غربت غربیه»، انسان در قالب جوانانی تصویر می‌شود که در چاهی تاریک گرفتار شده‌اند. نامه‌ای که از سوی پدر به آنان می‌رسد، یادآور هویت و جایگاه پیشین آنهاست. آنان درمی‌یابند که وضعیت کنونی‌شان تمام حقیقت وجودی آنان نیست و نسبتی با عالمی دیگر دارند. این یادآوری، زمینه خروج از غفلت و حرکت به سوی رهایی را فراهم می‌کند.
رحمتی تأکید کرد: در این تلقی، انسان باید از یک‌سو حقیقت ازلی خویش را بازیابد و از سوی دیگر، نسبت خود را با ابدیت در نظر بگیرد. زندگی در جهان حاضر، اگر از این دو افق جدا شود، ممکن است به پذیرش وضع موجود به‌عنوان تمام واقعیت بینجامد؛ اما یادآوری مبدأ و توجه به ابدیت، افق دیگری برای فهم زندگی می‌گشاید.
وی در همین زمینه به سخنی از علامه طباطبایی اشاره کرد که بر ضرورت ساختن ابدیت در فرصت محدود زندگی دنیوی تأکید دارد و اظهار کرد: زندگی انسان فرصتی محدود است، اما نحوه استفاده از این فرصت می‌تواند در افقی فراتر از زمان روزمره معنا پیدا کند. یادآوری حقیقت وجودی، انسان را به گونه‌ای از زیستن فرامی‌خواند که در آن، زمان صرفاً به گذر لحظه‌ها و روزها تقلیل نمی‌یابد.
یادآوری و تجربه زمان؛ از پراکندگی تا اکنون پایدار
رحمتی با اشاره به برخی مضامین عرفانی در آثار سعدی، حافظ و مولانا اظهار کرد: در سنت عرفانی، یادآوری عهد ازلی صرفاً به معنای به خاطر آوردن واقعه‌ای متعلق به گذشته نیست، بلکه به معنای حضوری است که در اکنون انسان استمرار می‌یابد. بر این اساس، پیمان ازلی چیزی نیست که تنها یک بار در گذشته رخ داده و سپس به پایان رسیده باشد؛ بلکه حقیقتی است که می‌تواند در تجربه زیسته انسان حضور داشته باشد.
وی با اشاره به تعبیر حافظ درباره بامداد عاشقان که شام ندارد، گفت: در این نگرش، عشق و یاد حق به زمانی محدود نیستند که آغاز و پایان مشخصی داشته باشد. سالک می‌تواند در اکنونی زندگی کند که پیوند خود را با ازل و ابد حفظ کرده است.
این پژوهشگر فلسفه با اشاره به حکایتی از سنت عرفانی درباره یاد عهد ازل افزود: در این حکایت، عارفی در پاسخ به این پرسش که آیا عهد ازل را به یاد دارد، می‌گوید که آن واقعه را چنان زنده به یاد می‌آورد که گویی دیروز اتفاق افتاده است. خواجه عبدالله انصاری در ادامه، این پاسخ را ناکافی می‌داند و بر این نکته تأکید می‌کند که برای سالک، آن روز هنوز به پایان نرسیده است.
رحمتی این روایت را نشانه‌ای از تفاوت میان یادآوری یک واقعه تاریخی و زیستن در حضور مستمر حقیقت دانست و گفت: تعبیر «ابن‌الوقت» در سنت عرفانی را نیز می‌توان در همین چارچوب فهمید. مقصود صرفاً بهره‌گیری از لحظه حاضر نیست، بلکه نوعی حضور در اکنون است که از پراکندگی و گسست زمان روزمره فراتر می‌رود.
وی با اشاره به برخی ابیات مولانا درباره صوفی و وقت افزود: در این تلقی، انسان می‌تواند بنده زمان‌های پراکنده و متغیر باشد یا به حضوری دست یابد که لحظه‌های زندگی او را در افقی معنادار به یکدیگر پیوند می‌دهد. اضطراب و تشویش انسان نیز از این منظر، می‌تواند با پراکندگی وجودی و گرفتارشدن در زمان‌های گسسته مرتبط باشد.
به گفته رحمتی، یادآوری می‌تواند نسبت انسان با زمان را دگرگون کند و به زندگی او برکت ببخشد. همه انسان‌ها در این جهان فرصت محدودی دارند، اما نحوه زیستن آنان و آنچه در این فرصت به انجام می‌رسانند، یکسان نیست. از این منظر، یادآوری حقیقت وجودی می‌تواند کیفیت استفاده از فرصت زندگی را تغییر دهد و افق تازه‌ای برای عمل و مسئولیت بگشاید.
یادآوری، بنیاد دوستی پایدار و عشق عفیف
رئیس بنیاد علمی و فرهنگی بوعلی سینا در بخش دیگری از سخنان خود، به پیامدهای اخلاقی و بینافردی نظریه یادآوری پرداخت و دوستی را یکی از عرصه‌هایی دانست که در پرتو این نگرش می‌توان آن را به گونه‌ای متفاوت فهمید.
وی با اشاره به تفاوت میان انواع دوستی گفت: برخی دوستی‌ها بر منافع مادی استوارند و تا زمانی ادامه می‌یابند که طرفین به یکدیگر نیاز داشته باشند. این نوع رابطه، بیش از آنکه دوستی به معنای حقیقی باشد، صورتی از مبادله و دادوستد است. دسته دیگری از دوستی‌ها نیز بر نیازهای عاطفی، روانی یا شباهت‌های فکری و علایق مشترک شکل می‌گیرند؛ روابطی که ممکن است با تغییر شرایط، دگرگون یا حتی به تقابل تبدیل شوند.
رحمتی افزود: اگر روابط انسانی صرفاً بر وضعیت‌های متغیر و نیازهای گذرا استوار باشند، پایداری آنها نیز در معرض تغییر قرار می‌گیرد. اما در نگرش عرفانی، نوع دیگری از قرابت میان انسان‌ها قابل تصور است؛ قرابتی که ریشه در شناختی فراتر از منافع و شرایط متغیر زندگی روزمره دارد.
وی با اشاره به حدیث «الأرواح جنود مجندة، فما تعارف منها ائتلف، وما تناکر منها اختلف» اظهار کرد: این حدیث در سنت اسلامی برای بیان نوعی آشنایی و قرابت میان ارواح مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس این برداشت، دوستی حقیقی می‌تواند از شناختی سرچشمه بگیرد که به عهد ازلی و نسبت پیشین انسان‌ها با یکدیگر مربوط است.
به گفته وی، اگر انسان در زندگی دنیوی بتواند این قرابت را بازشناسد، دوستی از سطح نیازهای گذرا فراتر می‌رود و به رابطه‌ای پایدارتر تبدیل می‌شود. همین مبنا در برخی تفسیرهای عرفانی، برای توضیح عشق عفیف نیز به کار رفته است.
رحمتی با اشاره به دیدگاه‌هایی در آثار مولانا و روزبهان بقلی شیرازی خاطرنشان کرد: در این سنت، عشق عفیف نیز می‌تواند با یادآوری عهد ازلی پیوند داشته باشد. بر این اساس، کشش انسان به زیبایی، صرفاً واکنشی به یک موضوع محسوس نیست، بلکه ممکن است بازتابی از نسبتی عمیق‌تر با حقیقت زیبایی باشد.
زیبایی، موسیقی و یادآوری عهد ازلی
رحمتی در ادامه، با پیوندزدن بحث یادآوری به زیبایی‌شناسی عرفانی، اظهار کرد: در برخی تفسیرهای حکمی و عرفانی از آیه میثاق، مواجهه انسان با خداوند صرفاً به شنیدن یک خطاب و پاسخ‌دادن به آن فروکاسته نمی‌شود، بلکه از نوعی شهود و مواجهه با جمال و جلال الهی سخن به میان می‌آید.
وی افزود: در این تلقی، یادآوری عهد ازلی با بازشناسی حقیقتی پیوند دارد که در تجربه دینی، واجد کمال و زیبایی است. از همین رو، زیبایی‌هایی که انسان در جهان با آنها مواجه می‌شود، ممکن است زمینه‌ای برای یادآوری آن حقیقت باشند.
این استاد فلسفه با اشاره به جایگاه موسیقی در سنت ایرانی و عرفانی گفت: موسیقی در برخی سنت‌های فکری، به‌عنوان عاملی برای تشویش یا دورشدن از یاد خداوند تلقی شده است؛ اما در بخشی از سنت عرفانی ایران، موسیقی می‌تواند کارکردی قدسی پیدا کند. در این نگرش، نغمه موسیقایی زمینه‌ای برای تداعی و یادآوری حقیقتی فراتر از جهان محسوس است.
وی تأکید کرد: این برداشت به معنای آن نیست که هر نوع موسیقی یا هر تجربه زیبایی‌شناختی الزاماً چنین کارکردی دارد، بلکه مسئله، نحوه مواجهه انسان با زیبایی و معنایی است که در آن بازمی‌شناسد. در سنت عرفانی، زیبایی صوتی و تجربه عشق می‌توانند از سطح تجربه‌ای صرفاً دنیوی فراتر روند و به نشانه‌ای برای یادآوری حقیقتی ازلی تبدیل شوند.
ضرورت احیای متافیزیک یادآوری در جهان معاصر
رحمتی در جمع‌بندی سخنان خود، با تأکید بر اهمیت عنوان «هستی‌شناسی یاد و فراموشی» اظهار کرد: مسئله یاد و فراموشی را نباید صرفاً به قلمرو روان‌شناسی یا معرفت‌شناسی محدود کرد. اگر این مسئله را فقط به یادآوری اطلاعات، بازسازی خاطرات فردی یا سازوکارهای ذهنی فروبکاهیم، از لایه بنیادی‌تری غفلت خواهیم کرد که به حقیقت وجود انسان و نسبت او با مبدأ مربوط است.
وی افزود: اهمیت بحث‌هایی از این دست، از جمله مباحثی که حکمت‌الله ملاصالحی به آنها اهتمام دارد، در آن است که متافیزیک فراموش‌شده‌ای را دوباره در برابر ما قرار می‌دهند؛ متافیزیکی که در آن، یادآوری نه صرفاً فعالیتی ذهنی، بلکه راهی برای بازشناسی حقیقت وجودی انسان است.
این پژوهشگر فلسفه با اشاره به ظرفیت‌های سنت حکمی و عرفانی ایران تصریح کرد: منابع این نگرش در میراث فکری ما همچنان موجود و زنده‌اند. وقتی آثار مولانا، حافظ، سعدی، ابن‌عربی، سهروردی و ملاصدرا را می‌خوانیم، هنوز می‌توانیم با افق فکری آنها ارتباط برقرار کنیم. این امکان، سرمایه‌ای ارزشمند است که باید از طریق آموزش، پژوهش و گفت‌وگو به نسل‌های جدید منتقل شود.
رحمتی در پایان خاطرنشان کرد: یکی از مهم‌ترین بخش‌های میراث فکری ما که باید از آن پاسداری کنیم، همین نگرش به انسان، حقیقت وجودی او و امکان یادآوری است. اگر این میراث را صرفاً به موضوعی تاریخی و باستان‌شناختی تبدیل کنیم، بخش مهمی از ظرفیت زنده آن را از دست خواهیم داد؛ اما اگر بتوانیم آن را در نسبت با مسائل امروز بازخوانی کنیم، همچنان می‌تواند در فهم زندگی و وضعیت انسان معاصر نقش‌آفرین باشد.
کد مطلب 6977441 
سیده فاطمه سادات کیایی
-
کتاب «شأن هستی‌شناختی عشق و آفرینش انسان» منتشر شد
-
ملاصالحی: انسان مدرن در معرض فراموشی حقیقت وجودی خویش قرار گرفته است
-
شأن هستی شناختی عشق و آفرینش انسان منتشر شد
-
شأن هستی‌شناختی عشق و آفرینش انسان از افلاطون تا صدرالمتألهین
-
تاریخ افلاطونی هنر/ چرا افلاطون شاعران را از شهر می راند؟
-
قائم‌پناه: هدف آمریکا تسلیم کردن اراده ملت ایران است
-
فرهنگ را که نمی‌شود رها کرد؛ چرا «فرهنگ آثار ایرانی‌اسلامی» متوقف شد؟
-
۲۱ زائر روشندل گیلانی در قالب طرح «مهر درخشان رضوی» به مشهد اعزام شدند
-
معاون هنری به دیدار علی نصیریان رفت؛ نکات مهم آقای بازیگر به مدیران
-
نجات دست جوان ۲۸ ساله از میان دندانه‌های میکسر صنعتی در اصفهان
-
ملاصالحی: انسان مدرن در معرض فراموشی حقیقت وجودی خویش قرار گرفته است
-
خاصه‌باف: مشارکت مردم در بازسازی خانه‌های آسیب‌دیده جنگ نقش مؤثری داشت
-
افزایش تدریجی دمای هوا در قم؛ بارش‌های پراکنده در برخی مناطق
-
مشارکت خادمیاران رضوی در طرح قرآنی «نهضت ملی زندگی با آیه‌ها»
-
فعالیت سامانه بارشی در آذربایجان شرقی
-
آئین بزرگداشت زنده‌یاد «محمد کاسبی»
-
قتل خانوادگی در دهلران منجر به مرگ ۵ نفر شد
-
معرفی ۸ ماده خوراکی پاییزی مفید برای سلامت قلب
-
سرپرست معاونت امور اقتصادی استانداری منصوب شد
-
زنوزی در انتظار عذرخواهی بیرانوند؛ تلاش برای بخشیدن ادامه دارد
-
قاسمپور در محاصره ستاره‌ها؛ از قهرمان المپیک تا مدعیان جوان وزن ۸۶
-
بازار طلا و سکه در مسیر کاهش قیمت؛ سکه ۱۷ میلیون تومان ریخت
-
اولین طلای کشتی فرنگی ایران ضرب شد؛ دو فرنگی‌کار برنزی شدند
-
لفاظی ترامپ درباره ایران؛ جنگ به زودی پایان می‌یابد
-
احتمال برکناری وزیر جنگ آمریکا توسط ترامپ
-
روزنامه‌های ورزشی چهارشنبه ۲۲ مهر ۱۴۰۵
-
روزنامه‌های اقتصادی چهارشنبه ۲۲ مهر ۱۴۰۵
-
روزنامه‌های صبح چهارشنبه ۲۲ مهر ۱۴۰۵
-
روزنامه‌های ورزشی سه‌شنبه ۲۱ مهر ۱۴۰۵
-
روزنامه‌های اقتصادی سه‌شنبه ۲۱ مهر ۱۴۰۵
- لاین نوری
- بلکا
- ایمپلنت اصفهان
- دانلود کتاب
- خرید اپل ایدی
- شمش نقره
- کلینیک ترک اعتیاد تهران
- دوربین مداربسته
- جراح بینی تهران
- جراح بینی در تهران
- لوازم تحریر
- خرید طلای آب شده
- قیمت موکت
- تور کربلا
- استند تسلیت
- مداحی اربعین
- مرجع پاسخ معتبر پزشکان
- قیمت ایمپلنت
- قطعات لباسشویی
- آموزشگاه تیزهوشان
- بلیط هواپیما
- نمایندگی بوش در تهران
- آموزشگاه زبان ملل
- قیمت و خرید سمعک نامرئی
- مهرینو
- تهران تایمز
- روزنامه آگاه